Rzepak

Wstęp

Rzepak (Brassica napus L. var. napus) to roślina z rodziny kapustowatych, która ma ogromne znaczenie gospodarcze i ekologiczne. Uprawiana głównie w Eurazji, rzepak stanowi ważny składnik płodozmianu, a jego nasiona są źródłem cennych olejów jadalnych i przemysłowych. Pomimo że rzepak dziczeje z upraw, nie występuje w naturze jako gatunek dziki, co czyni go efemerofitem. W artykule przyjrzymy się morfologii, biologii, ekologicznemu znaczeniu oraz zastosowaniom tej rośliny.

Morfologia rzepaku

Rzepak jest rośliną jednoroczną lub dwuletnią, której morfologia jest dostosowana do warunków uprawy. Łodyga rzepaku jest wzniesiona i rozgałęziona, osiągająca wysokość od 1 do 1,5 metra. Taki pokrój pozwala roślinie na efektywne wykorzystanie światła słonecznego oraz przestrzeni w uprawie.

Korzeń

Korzeń rzepaku ma charakter palowy, co oznacza, że jest głęboko osadzony w glebie, co sprzyja lepszemu pobieraniu wody i składników odżywczych z głębszych warstw gleby. Oprócz korzenia głównego, występują również słabo rozwinięte korzenie boczne.

Kwiaty i liście

Kwiaty rzepaku są żółte i mają cztery płatki o długości od 9 do 18 mm. Zbierają się w grono dłuższe od liści, co sprawia, że są widoczne i przyciągają owady zapylające, takie jak pszczoły. Liście rzepaku są sinozielone i pokryte woskiem, co zmniejsza transpirację. Ulistnienie jest skrętoległe — dolne liście są duże i powcinane, podczas gdy górne liście są mniejsze i całobrzegie, obejmujące łodygę prawie w połowie jej obwodu.

Owoc

Owocem rzepaku jest łuszczyna zawierająca wiele nasion. Nasiona rzepaku ozimego charakteryzują się wysoką zawartością tłuszczu wynoszącą od 45 do 47%, co czyni je niezwykle cennym surowcem dla przemysłu spożywczego i olejarskiego.

Biologia i ekologia rzepaku

Rzepak ozimy wymaga specyficznych warunków do wzrostu i rozwoju. W Polsce siew przypada na okres od 5 do 25 sierpnia, zależnie od regionu. Roślina potrzebuje około 75–80 dni z temperaturą powyżej 5 stopni Celsjusza przed zimą, aby odpowiednio się przygotować do zimowych warunków. Po wysiewie kiełkuje zazwyczaj po siedmiu dniach.

Przed zimą rzepak zdąży wytworzyć skróconą łodygę z 8-10 liśćmi, co pozwala mu przetrwać niskie temperatury. Wiosną następnego roku kwitnie przez około 45 dni. Ze względu na łatwe pękanie łuszczyny podczas zbioru, mogą występować znaczne straty plonów. Rzepak ozimy ma jednak pozytywny wpływ na glebę; poprawia jej strukturę oraz pozostawia po sobie zasoby organiczne i resztki pożniwne bogate w potas.

Zastosowanie rzepaku

Rzepak jako roślina oleista stanowi jeden z najważniejszych surowców dla przemysłu spożywczego. Z nasion uzyskuje się olej rzepakowy, który jest szeroko stosowany jako olej jadalny oraz surowiec do produkcji margaryny i innych tłuszczów kuchennych. Olej ten uzyskuje się poprzez tłoczenie nasion lub ich ekstrakcję przy użyciu rozpuszczalników. Po procesie rafinacji olej ma jasnożółte zabarwienie i jest bogaty w kwasy tłuszczowe, takie jak oleinowy i linolowy.

Roślina przemysłowa

W przemyśle olej rzepakowy znajduje zastosowanie nie tylko w kuchni — wykorzystywany jest również do produkcji biodiesla oraz pokostu. Biodiesel to paliwo coraz częściej stosowane jako alternatywa dla tradycyjnych paliw kopalnych.

Roślina pastewna

Śruta poekstrakcyjna powstająca po tłoczeniu oleju jest bogatym źródłem białka wykorzystywanym jako pasza dla zwierząt hodowlanych. Słoma rzepakowa natomiast nie nadaje się na paszę ani ściółkę, lecz może być używana jako materiał opałowy lub do produkcji płyt pilśniowych.

Roślina miododajna

Dzięki dużym powierzchniom upraw rzepak jest także istotnym elementem pszczelarstwa — kwiaty tej rośliny dostarczają pszczołom nektaru oraz pyłku.

Inne zastosowania

W krajach takich jak Chiny czy Indie rzepak był tradycyjnie uprawiany zarówno dla celów oświetleniowych (olej), jak i spożywczych.

Uprawa rzepaku

Rzepak uprawiany jest w wielu krajach o klimacie umiarkowanym i podzwrotnikowym. Wyróżnia się dwoma formami: rzepakiem jarym (jednoroczna) oraz ozimym (dwuletnia). W Polsce dominującą formą uprawy jest rzepak ozimy, który zajmuje aż 95% powierzchni wszystkich roślin oleistych. W Chinach najwięcej upraw prowadzi się w dorzeczu Jangcy jako uprawa zimowa, natomiast w Indiach preferuje się jego uprawę na gruntach nienawadnianych.

Historia uprawy rzepaku sięga wielu lat wstecz; podczas II wojny światowej olej rzepakowy zdobył rynek europejski jako produkt spożywczy oraz techniczny. Francja i Niemcy są obecnie największymi producentami tej rośliny w Europie.

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).