Gwiazdozbiór Kompasu

Wprowadzenie

Gwiazdozbiór Kompasu, znany w łacinie jako Pyxis, to jeden z mniej znanych gwiazdozbiorów nieba południowego. Został on wyodrębniony z peryferyjnych gwiazd starożytnej konstelacji Okrętu Argo przez francuskiego astronoma Nicolasa-Louisa de Lacaille w 1752 roku. Jego nazwa nawiązuje do wynalazku kompasu magnetycznego, który był kluczowym narzędziem dla nawigatorów tamtych czasów. Mimo że Kompas jest stosunkowo niewielką konstelacją, zajmuje 65. miejsce pod względem wielkości wśród wszystkich znanych gwiazdozbiorów.

Historia i pochodzenie

Historia gwiazdozbioru Kompasu sięga XVIII wieku, kiedy to Nicolas-Louise de Lacaille postanowił upamiętnić znaczenie kompasu dla żeglugi i eksploracji. Używając gwiazd z różnych części nieba, Lacaille stworzył nową konstelację, która miała reprezentować przyrząd inżynierski. Warto jednak zauważyć, że starożytni astronomowie nie znali tego gwiazdozbioru, co sprawia, że jego historia jest nieco nietypowa w porównaniu do innych konstelacji.

Pierwotnie Lacaille nadał mu nazwę „Puszka Okrętowa”, ale z biegiem lat zmieniła się ona na bardziej rozpoznawalną – Kompas. Pomimo tego, że konstelacja składa się z gwiazd pochodzących głównie z dziobu Okrętu Argo oraz Żagla, to nie można jej uznać za część statku, ponieważ okręt ten nie był wyposażony w kompas w swoim czasie.

Mity i legendy

W historii konstelacji Kompasu pojawiają się także inne ciekawe propozycje dotyczące jej nazwy i symboliki. Sir William Herschel zaproponował w 1844 roku zmianę nazwy na „Maszt” (łac. Malus), co miało nawiązywać do masztu statku. Jednak ta propozycja nie spotkała się z akceptacją i ostatecznie pozostała przy oryginalnej nazwie Lacaille’a. W mitologii greckiej Okręt Argo był opisywany jako galera napędzana przez 50 wioślarzy, co dodatkowo podkreśla fakt, że kompas jako przyrząd nawigacyjny miał niewiele wspólnego z dawnymi statkami.

Niektóre historyczne atlasy nieba przedstawiały te same gwiazdy jako część masztu lub rei Okrętu Argo już od XVI wieku. Propozycja Herschela została jednak odrzucona, a konstelacja Kompasu pozostała na niebie jako upamiętnienie wynalazku kompasu magnetycznego oraz pracy Lacaille’a.

Charakterystyka gwiazd

Kompas składa się z kilku jasnych gwiazd klasy czwartej oraz bledszych, które łącznie tworzą konstelację. Warto zauważyć, że liczba gwiazd dostrzegalnych gołym okiem wynosi około 25, ale żadna z nich nie jest jaśniejsza niż czwarta wielkość.

Najjaśniejsze gwiazdy Konstelacji

• α Pyxidis – Najjaśniejsza gwiazda w Kompasie, jest jasnym olbrzymem klasy B. Jej masa wynosi jedenaście razy więcej niż masa Słońca, a jasność jest około 18 tysięcy razy większa od jasności naszej gwiazdy. Mimo to wydaje się bledsza z powodu swojej odległości wynoszącej około 830 lat świetlnych oraz obecności pyłu międzygwiazdowego.
• β Pyxidis – Jest to układ podwójny znajdujący się w odległości 388 lat świetlnych od Ziemi. Dominującą gwiazdą jest G5II-III o jasności 3,97m.
• γ Pyxidis – To olbrzym typu K3III o jasności 4,02m i odległości około 209 lat świetlnych od naszej planety.
• T Pyxidis – Gwiazda nova powrotna, która zazwyczaj ma jasność wynoszącą około 15,5m, ale podczas wybuchów osiąga jasność nawet do 6-7m. W ciągu ostatnich ponad stu lat zaobserwowano kilka jej wybuchów.

Interesujące obiekty w Konstelacji

Kompas znajduje się blisko Drogi Mlecznej, co sprawia, że można w nim znaleźć ciekawe obiekty astronomiczne. W tym regionie można obserwować otwarte gromady gwiazd oraz mgławice planetarne.

Mgławice i galaktyki

• NGC 2818 – Mgławica planetarna znajdująca się na granicy Kompasu i Żagla. Choć wydaje się częścią gromady NGC 2818 A, jest to jedynie złudzenie optyczne.
• NGC 2613 – Najjaśniejsza galaktyka w konstelacji. W teleskopie o średnicy 20 cm wygląda jak jasne mglisto-wrzeciono z wieloma bladymi gwiazdami w tle.
• IC 2469 – Galaktyka podobna do NGC 2613, lecz nieco mniejsza; znajduje się na południu Kompasu.
• NGC 2658 – Otwartą gromadę o jasności 9,0m można znaleźć w odległości około 230 lat świetlnych i składa się z około 60 gwiazd.

Zakończenie

Konstelacja Kompasu może być mniej znana niż inne grupy gwiazd na niebie południowym, ale jej historia oraz związane z nią mity stanowią interesujący fragment astronomicznych badań i odkryć. Z perspektywy historycznej warto docenić wysiłki Nicolasa-Louisa de Lacaille’a oraz jego wkład w naukę poprzez stworzenie tej konstelacji jako symbolu postępu technologicznego w dziedzinie nawigacji morskiej. Obserwacja Kompasu oraz jego najjaśniejszych gwiazd może być fascynującym doświadczeniem dla miłośników astronomii i osób zainteresowanych taj

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).